Afschaffen luchtalarm is een risico, zegt de Veiligheidsregio Utrecht: 5 vragen en antwoorden

© Ad Adriaans, Pixabay
Utrecht - Het testen van het luchtalarm. Vele generaties groeiden ermee op. Een onheilspellend, maar tegelijkertijd vertrouwd geluid op de eerste maandag van de maand om 12.00 uur. Maar de sirene moet vanaf eind 2025 plaatsmaken voor NL-Alert. De Veiligheidsregio Utrecht zegt dat het besluit niet zonder risico's is, zeker gezien de grote problemen met het overvolle stroomnet. Vijf vragen en antwoorden.

1. Waarom moet het luchtalarm weg?

De sirene is niet meer van deze tijd, te duur en werkt niet naar behoren. Dat schrijft demissionair minister Dilan Yesilgöz van Justitie en Veiligheid in een brief aan de Tweede Kamer.
Ze verwijst onder meer naar een onderzoek van het Nederlands Instituut Publieke Veiligheid. Daarin staat: "Het Alarmeringssysteem biedt weinig voordelen en kan zich nauwelijks beroepen op grote successen, niet alleen in ons land, maar ook niet in de landen om ons heen".
Zo werkt het luchtalarm in de provincie Utrecht
Het handmatig bediende systeem moet mensen massaal waarschuwen bij grootschalige incidenten, rampen of zelfs oorlog. Maar onder meer door nieuwe woonwijken en hoogbouw is de sirene in het gunstigste geval door ongeveer 75 procent van de mensen te horen. Bovendien weet 58 procent niet wat te doen als het loeien begint, blijkt uit een peiling.
Een ander nadeel is volgens het ministerie dat het systeem slechts geschikt is voor een beperkt aantal type incidenten, zoals brand met rookontwikkeling en uitstoot van gevaarlijke stoffen.
Het probleem is dat naast de loeiende sirene weinig informatie en 'handelingsperspectief' kan worden meegegeven. Wel is het zo dat de regionale omroepen worden ingeschakeld als calamiteitenzender wanneer het alarm afgaat.
Het luchtalarm bestaat al sinds de jaren '50, toen nog vooral vanwege de Koude Oorlog. Het huidige systeem bestaat sinds 1998. De 4200 alarmpalen in stand houden na 2026 en het neerzetten van extra palen kost zeker 160 miljoen euro. De kosten wegen niet op tegen de baten, is de conclusie in Den Haag.
Het ministerie is veel enthousiaster over NL-Alert, waarbij Nederlanders een waarschuwing krijgen op hun mobiele telefoon met informatie over wat zij moeten doen.

2. Maar er waren toch veel problemen met NL-Alert, vanwaar het vertrouwen in dit systeem?

Het berichtensysteem haperde sinds de start in 2012 ettelijke keren. Mensen die in buitengebieden en dicht bij de grens wonen, kregen de berichten vaak niet. Op andere telefoons kwamen berichten soms wel tien keer binnen. Bij storm Eunice in 2022 kwam het NL-Alert bijvoorbeeld te laat. En zo zijn er meer voorbeelden.
Toch is er op het ministerie veel vertrouwen in NL-Alert, mede door een nieuw distributiesysteem en de gemoderniseerde app die eind vorig jaar werd gelanceerd. Bij een laatste meting in december bereikte een testbericht 92 procent van de Nederlanders van 12 jaar en ouder. Sinds de start van NL-Alert in 2012 hebben de veiligheidsregio's het 538 keer ingezet. Dat komt neer op gemiddeld 54 keer per jaar.
"NL-Alert biedt de burger niet alleen een alarmering, maar ook op de desbetreffende gebeurtenis toegesneden informatie. Zo kan direct een passend handelingsperspectief worden geboden", schrijft Yesilgöz. Ze wijst daarnaast naar een peiling waaruit blijkt dat bijna negen op de tien mensen deze informatie ook wil ontvangen bij een ramp of crisis.

3. Worden alle doelgroepen wel bereikt met NL-Alert?

Waterdicht is het niet, zeker als je telefoonbatterij leeg is. De nieuwe NL-Alertapp voor Android- en iOS heeft wel als doel verschillende doelgroepen beter te bedienen, onder wie doven, slechthorenden, blinden en slechtzienden.
De app heeft een lees voor-functie en lettertype en het contrast van het scherm kunnen aangepast worden. Ook is er een vertaalmodule in de app. Nu alleen nog in het Engels, maar het ministerie belooft uitbreiding.
Ouderen die geen telefoon gebruiken of moeite hebben met het instellen, kunnen hulp krijgen. Het is mogelijk een andere locatie in te stellen. Zo kan de gebruiker bijvoorbeeld een familielid waarschuwen die in een ander gebied woont. De app zou ook moeten werken in grensregio's en buitengebieden.

4. Is het verdwijnen van het luchtalarm een groot gemis voor de provincie Utrecht?

Het systeem is één keer ingezet in onze provincie, zegt de Veiligheidsregio Utrecht. Dat was in 2002 bij de lekkage van de acrylnitriltrein bij station Amersfoort. In 2021 ging het alarm per ongeluk af en twee jaar geleden mislukte een test.
Landelijk is het systeem 36 keer gebruikt. In de afgelopen vijf jaar is het middel twee keer ingezet. Dat was beide keren in Zuid-Limburg: vanwege de overstromingen in 2021 en een keer vanwege giftige stoffen op industrieterrein Chemelot in 2019. Naast de sirene werd ook elke keer een NL-Alert verstuurd.
Uit onderzoek blijkt dat de inzet van de sirene een hoge drempel is voor veiligheidsregio’s. "In veel gevallen is geen sprake van een direct levensbedreigende situatie, maar van een verhoogd gezondheidsrisico. Daarom wordt de inzet van de sirene meestal gezien als een té zwaar middel om mensen te alarmeren", meldt het ministerie.
Volgens minister Yesilgöz steunt een meerderheid van de veiligheidsregio's het besluit om te stoppen met de sirene, maar een eenduidig standpunt is er volgens haar niet.
In Rotterdam-Rijnmond en Groningen klinkt kritiek. Ook de Veiligheidsregio Utrecht ziet haken en ogen. "Uitfasering is niet zonder risico. Bijvoorbeeld de risico’s waar we op korte termijn mee te maken kunnen krijgen rondom netcongestie (overbelast stroomnet red.) en de daarmee samenhangende gevolgen van grotere kans op vaker en langduriger uitval van de energievoorziening."
Als het kabinet besluit tot uitfasering van het huidige systeem dan vraagt de Veiligheidsregio Utrecht om een uitgebreid voorbereidingstraject. "Ook om te kunnen testen of de beoogde nieuwe oplossingen in de praktijk echt werken en of het bijdraagt aan de veerkracht van de samenleving als er sprake is van grote maatschappelijke ontwrichting bijvoorbeeld bij langdurige uitval van energiebronnen."

5. Hoe nu verder: is het over en uit?

Het uitfaseren van het systeem begint na afloop van de onderhoudscontracten eind 2025. Waar nodig is ruimte voor maatwerk, schrijft Yesilgöz aan de Tweede Kamer. "Concreet betekent dit dat er in een aantal gebieden extra waarschuwingssystemen zullen blijven bestaan." Of dit een sirene zal zijn, is nog onduidelijk.